Yavuz Sultan Selim ve K?rtler

[.: кιηgѕιzє :.]

Muhtelif fikir ?evrelerinde Yavuz’un K?rtleri katliama tabi tuttu?u ve hatta onlar hakk?nda a?za al?nmayacak ifadelerle dolu olan bir d?rtl??? oldu?u ileri s?r?lmektedir. Bu do?ru mudur? Elbetteki bu iddian?n tam tersi do?rudur. Bunu ??yle a??klayabiliriz. ??yleki, Yavuz olmasayd?, bug?n Do?u Anadolu’daki ehl-i s?nnet olan K?rtler, ??’a’n?n tasallutu alt?nda olurlard?. Osmanl? Devleti'nin Do?u Anadolu ile alakas?, XV. y?zy?la kadar uzan?r. Ancak b?lgenin Osmanl? Devleti’ne ilhak? veya daha do?ru bir tabirle iltihak?, 1514'de kazan?lan ?ald?ran Zaferi’nden sonrad?r.

Bilindi?i gibi, ?ah ?smail, ?ran'da k?sa bir zamanda Safev? Devletini kurmu? ve Do?uda hem Osmanl? Devleti i?in ve hem de ?lem-i ?sl?m'?n birlik ve beraberli?i i?in, hem siyas? ve hem de din? a??dan tehlike arz eder hale gelmi?tir. ?ehz?de Selim, bu iki y?nl? tehlikeyi hen?z Trabzon Sancakbeyi iken fark etmi? ve babas?n? ?stanbul'da ikaz dahi eylemi?ti. Fakat, II. B?yezid, tedbir alamaman?n yan?nda, ?i’?lerin tahrikiyle ??kar?lan ?ah Kul? isyan?n? da ?nleyememi?ti. Anadolu'yu ?i?le?tirme hedefini g?den ve her ge?en g?n bu hedefine daha da yakla?an ?ah ?smail, bir t?rl? durdurulam?yordu.

Nih?yet Yavuz Sult?n Selim Padi?ah olunca, ?uurlu ?lim ?bn-i Kemal'in de yerinde ikazlar?yla, hem ?sl?m birli?ini bozan ve hem de Do?udaki S?nn? K?rt ve T?rkmen a?iretlerini rahats?z eden Safev? tehlikesini bertaraf etmeye azmetti. Allah'?n yard?m?yla 1514 tarihinde kazan?lan ?ald?ran Zaferi ile, ?ah ?smail'in Anadolu ?zerindeki siyas? ve din? emellerine son verildi. Bu m?him zaferin kazan?lmas?nda tamamen S?nn? olan ve gazada Yavuz Selim'in yan?nda yer alan S?nn? K?rt ve T?rkmen a?iret beylerinin de b?y?k rol? vard?. Anadolu'nun ve hatta Musul ve Kerk?k civar?n?n da Osmanl? Devleti’ne kat?lmas? gerekiyordu. Bu i? nas?l yap?lmal?yd?? K?l??la ve sava? yoluyla bu m?mk?n de?ildi. Zira bunlar da hem M?sl?man ve hem de ehl-i s?nnet vel-cemaat idiler. Bununla beraber, bu b?lgenin kendi ba??na kalmas?, hem mahall? halk?n g?venli?i a??s?ndan tehlikeli ve hem de Osmanl? Devleti'nin de M?sl?man bir ?lke olmas?; ?sl?m'?n kahramanca m?dafaas?n? yapan b?yle bir devlete itaat etmenin siyas? ve hukuk? a??dan bir farkl?l?k meydana getirmeyece?i ve hem de ?sl?m birli?inin te?ekk?l? gibi gayelerle m?nferiden hareket edilemeyece?i ortadad?r.
??te bu hakikat? idr?k eden K?rt ve T?rkmen Beyleri, istim?let ile yani kendi meyil ve arzular? ile, Osmanl? Devleti'ne itaat etmenin zaruretini anlam??lard?r. B?y?k ?lim ?dris-i Bitlis? taraf?ndan Padi?ah'a yap?lan telkinler neticesinde, Do?u ve G?neydo?u b?lgesinin tamam?, bir iki ay i?inde Osmanl? Devleti’ne iltih?k etmi?ti.

Osmanl? Devleti'nin de?i?meyen siy?setinin kayna?? ve dayand??? hukuk? temeli, ?sl?miyetin getirdi?i h?k?mlerdi. Osmanl? Devleti, Kur’?n, s?nnet, icm?’ ve k?yas yoluyla vaz’ edilen hukuk? h?k?mler yan?nda, ?sl?m hukukunun m?saade etti?i ?l??de her mahallin ?rf ve ?detlerine de h?rmet g?steriyordu. Bu sebeple, Osmanl? Devleti’ne t?bi’ olan bir M?sl?man beylik, d?hilde ve h?ri?te, farkl? bir sistemle kar??la?m?yordu. Mesela, Do?udaki K?rt ve T?rkmen A?iretleri, Osmanl? Devleti’ne iltihak etmekle bir ?ey kaybetmemi?lerdi; belki kazanm??lard?. ??te Osmanl?ya ba?l?l???n s?rr? burada yat?yordu.

Daha ?nce de izah etti?imiz gibi, Osmanl? Devleti sahip oldu?u topraklar ?zerinde, ?rka ve madd? s?m?r?ye dayanan bir ay?r?ma gitmiyordu. Zira topraklar?n?n dahilinde bulunan her yer d?r’?l-?sl?m say?l?yor ve b?t?n M?sl?man ahali de bu ?lkenin asl? vatanda?? kabul ediliyordu. Zaten Osmanl?y? Avrupa'dan ay?ran en ?nemli hususiyet de buydu. Osmanl? topraklar?nda ya?ayan insanlar?n aras?nda d???n?lebilecek en ?nemli farkl?l?klar, baz? ?rf ?detlere m?nhas?rd?. Rengi ve ?ekli farkl? olsa da, b?t?n M?sl?man Osmanl? ahalisi, yemede, i?mede ve hatta giymede dahi ayn? dinin esaslar?na tabi’ olduklar? i?in, aralar?nda ihtilafa vesile olacak cidd? bir ?ey mevcut de?ildi. Mesela, M?sl?man T?rklerle K?rtler aras?nda mevcut olan baz? ufak ve ?nemsiz farkl?l?klar d???nda, aralar?nda din?, ahlak?, k?lt?rel ve co?raf? ?ok b?y?k azam? m??terekler vard?. Bu sebeple de, Do?u Anadolu'nun siyas?, din?, k?lt?rel ve idar? b?t?nl???n? bozmak ve par?alamak maksad?yla i?erde ve d??ar?da yap?lan faaliyetlerin, b?lge halk? aras?nda m?essir olmas? ?ok zordu.

?ald?ran Zaferini takip eden 1516 y?l?nda, Yavuz Sult?n Selim, kendisine Do?u Anadolu'nun fethedilmesini tavsiye eden me?hur ?lim ve tarih?i ?dris-i Bitlis?'ye, Do?u ve G?neydo?u b?lgelerinin Osmanl? Devleti'ne ilh?k? i?in vazife veriyordu. B?ylesine ehemmiyetli bir zamanda ?sl?m birli?inin zaruretine inanan ba?ta Bitlis H?kimi ?eref?ddin Bey, Hizan Meliki Emir Davud, H?sn-? Keyf? Emiri Eyyub?lerden II. Halil, ?m?diye H?kimi Sult?n H?seyin olmak ?zere 25-30 tane K?rt beyi (?mer?y-? ekr?d), Osmanl? Devleti'ne itaat arzular?n? padi?aha iletmi?lerdi. ?ah ?smail'in Diyarbak?r muhasaras? i?in g?nderdi?i orduyu on bin ki?ilik ?dris-i Bitlis? kumandas?ndaki g?n?ll? birliklerle hezimete u?ratan ayn? beyler, bu h?diseden ?nce ?i’?lerin Diyarbekir'i muhasara alt?na almalar? ?zerine, Yavuz Sult?n Selim'e tarih?e m?sellem olan tarih? ar?zay?, yard?m talep etmek ve Osmanl? Devleti'ne itaat etmeden huzur bulamayacaklar?n? ifade etmek gayesiyle g?ndermi?lerdir.

“Can ? g?n?lden ?sl?m Sult?n?’na b?’at eyledik, ?lh?dlar? z?hir olan K?z?lba?lar’dan teberri eyledik. K?z?lba?lar?n ne?retti?i dalalet ve bid’atleri kald?rd?k ve ehl-i s?nnet mezhebi ve ?afi’? mezhebini icra eyledik. ?sl?m Sult?n?’n?n nam? ile ?eref bulduk ve hutbelerde d?rt halifenin ismini y?da ba?lad?k. Cihada gayret g?sterdik ve ?sl?m Padi?ah?’n?n yollar?n? bekledik.
Bu muhlis ve size itaat eden bendelere yard?m edesiniz. Bizim beldelerimiz K?z?lba? diyar?na yak?nd?r, kom?udur ve hatta kar???kt?r. Nice y?llar bu m?lhidler, bizim evlerimizi y?km??lar ve bizimle sava?m??lard?r. Sadece ?sl?m Sult?n?’na muhabbet ?zere oldu?umuz i?in, bu inanc? saf insanlar? o z?limlerin zul?mlerinden kurtarmay? merhametinizden bekliyoruz. Sizin in?yetleriniz olmazsa, biz kendi ba??m?za m?stakil olarak bunlara kar?? ??kamay?z. Zira K?rtler, ayr? ayr? kabile ve a?iret tarz?nda ya?amaktad?rlar. Sadece Allah'? bir bilip Muhammed ?mmeti oldu?umuzda ittifak halindeyiz. Di?er hususlarda birbirimize uymam?z m?mk?n de?ildir. S?nnetullah bizde b?yle c?r? olmu?dur.”

Bu mekt?b ?zerine Konya Beylerbeyisi H?srev Pa?a kumandas?nda ve ?dris-i Bitlis?'nin manev? yard?mlar?yla toplanan on bin ki?ilik g?n?ll?ler ordusu, ?ah ?smail'in Diyarbekir'i muhasara alt?na alan ordular?n? tarum?r eylemi?tir. XX. asr?n ?dris-i Bitlis?'si olan Bedi?zzaman 1910'larda Osmanl? Devleti'ne kar?? isyan etmek isteyen K?rt a?iret reislerine hitaben diyor:

“Alt? y?z seneden beri tevhid bayra??n? umum ?leme kar?? y?celten ve mill? ?detlerini terk ederek ihtiyarlanan bizim ?anl? T?rk pederlerimize, kuvvet ve cesaretimizi hediye edelim. Ona bedel, onlar?n ak?l ve ma’rifetinden istifade edece?iz ve asaletimizi de g?sterece?iz. Elh?s?l, T?rkler bizim akl?m?z, biz onlar?n kuvveti; hep beraber bir iyi insan oluruz. Dik ba?l?l?k etmeyece?iz ve kendi ba??na hareket yapmayaca??z. Bu azmimizle ba?ka milletlere ibret dersi verece?iz. ?yi evl?d b?yle olur... ?ttifakta kuvvet var, ittih?dda hayat var, uhuvvette saadet var, h?k?mete itaatte sel?met var. ?ttih?d?n sa?lam ipine ve muhabbet ?eridine sar?lmak zaruridir.”
Diyarbekir'in Safev? Devleti'nden al?nmas?ndan sonra K?rt Beyleri aras?ndaki gayretlerini s?rd?ren b?y?k ?lim ?dris-i Bitlis?, bu faaliyetlerinin neticesinde k?sa zamanda Do?u ve G?neydo?udaki K?rt ve T?rkmen Beylerinin Osmanl? Devleti'ne itaatlerini temin eylemi?tir.

?dris-i Bitlis? vas?tas?yla Do?u ve G?neydo?u Anadolu b?lgelerinin k?sa bir zaman i?inde ve hem de yerli be?lerin istek ve arzular?yla Osmanl? Devleti'ne ilhak edildi?inin haberini alan Yavuz Sult?n Selim, bu b?y?k ?limi taltif etmek ?zere kendisine bir ferman g?nderir. Mektubunun ba??nda Diyarbekir Vil?yeti’nin sulh ile ve istim?let yolu ile fethine vesile oldu?u i?in ?dris-i Bitlis?'ye te?ekk?r eder. Sonra da manevi takdirleri yan?nda ona g?nderdi?i baz? madd? hediyeleri zikreder. Osmanl? Devleti'ne kendi arzular?yla t?bi olan beylerin ve bunlara ba?l? olan sancaklar?n mikdarlar?n? ve tahr?r? bilgileri haz?rlamas?n? emreder. Diyarbekir Beylerbeyi B?y?kl? Mehmed Pa?a'ya beyaz h?km-i ?erifler g?nderdi?ini ve Osmanl? Devleti'ne bundan sonra da t?bi olacak olan bey olursa, g?nderilen tu?ral? beyaz k???tlar kullan?larak onlara ber?tlar?n?n yaz?lmas?n? emreder. Yani bug?n?n vil?yetleri ve hatta devletleri, kendi arzu ve istekleriyle ve hem de birer mektup ile Osmanl? Devleti'ne ba?lanmaktad?r. Devlete ba?lanan beyler aras?nda ihtilaf ve ihtilal vuku bulmamas? i?in gereken tedbirlerin al?nmas?n? ve in’?m ve ihsanlar?n da ona g?re yap?lmas?n? ister.

Mektubun sonuna do?ru, Anadolu'yu ?i’?le?tirmek isteyen ?ah ?smail'in kendisine el?iler g?nderdi?ini, bin bir t?rl? ya?c?l?klar yap?p sulh istedi?ini, ancak onun s?zlerine ve ?slah oldu?una inan?lmamas? icab etti?ini belirterek gerekli tedbirlerin ihmal edilmemesini emretmektedir.

Bu gayretlerin neticesinde, y?llar s?recek harplerle elde edilemeyecek zaferlere ula??ld?. ?ark diye adland?rabilece?imiz ve bug?n Do?u Anadolu, G?neydo?u Anadolu, Musul ve Kerk?k'den itib?ren Kuzey Irak ve Haleb'i de i?ine alan Kuzey Suriye b?lgelerinde ya?ayan ?ok say?da Arap, T?rkmen ve K?rt a?iretleri Osmanl? Devleti'ne iltih?k eylemi?tir. Bu iltih?klardan baz?lar?n? beraber g?relim:

1) K?rt ve T?rkmen beylerinden istim?let ile kendi meyil ve arzular? ile itaat eden 25'den fazla a?iretten ve reislerinden baz?lar? ?unlard?r: Bitlis H?kimi Emir ?eref?ddin; Hizan Meliki Emir Davud; H?sn-? Keyf? Em?ri Melik Halid; ?madiye H?kimi Sult?n H?seyin; Cezire H?kimi ?ah Ali Bey; ?emi?gezek H?kimi Melik Halil; Pertek H?kimi Kas?m Bey.... Ayr?ca Suran, Urmiye, Atak, Cizre, E?il, Garzan, Palu, Siirt, Meyyafarakin, Sason, Sincar, ?ermik, Malatya, Urfa, Besni, Harput, Mardin ve benzeri yerlerdeki a?iretler de arka arkaya Osmanl? Devleti'ne iltih?k etmi?lerdir.

2) K?rt ve T?rkmen a?iretleri gibi, g?neyde yer alan Arap a?iretleri de yine kendi ir?deleriyle Osmanl? Devleti'ne iltih?k etmi?lerdir. Aralar?nda ?bn-i Harku?, ?bn-i Said, Ben? ?brahim, Ben? S?yim, Ben? At? a?iretleri, Safed ve Gazze ?eyhleri ile Haleb ileri gelenlerinin bulundu?u se?kin bir temsilciler heyetinin Yavuz'a takdim ettikleri ve asl? Topkap? Saray?’nda bulunan ?u it?'at mektubu ?ok manidard?r:
“Bizler, canlar?m?z, mallar?m?z, iy?limiz ve dinimizin emniyeti i?in size itaati arzuluyoruz. ?sl?m? tatbik ve ad?leti te’sis i?in sizin h?kimiyetinizi zaruri g?r?yoruz “.[1]

Yavuz Sult?n Selim ve K?rtler konusunda ileri s?r?len ?nemli fikirlerden biri de Yavuz Sultan Selim’in Do?uda ba??ms?z baz? k???k K?rt devletlerine m?saade etti?i ve as?rlarca bu devletlerin varl???n? s?rd?rd??? iddias?d?r. Bu konuyu da ?nce Osmanl? Devleti’nin Do?uda kurdu?u idare tarz? nas?ld? onu k?saca a??klad?ktan sonra, bu iddialar?n do?ru olup olmad???na i?aret edelim. Esasen bu iddialar?n da Osmanl? Devlet te?kil?t?n? bilmemekten ve konu ile ilgili baz? belgeleri yanl?? yorumlamaktan kaynakland???n? hemen burada i?aret edelim.

Bilindi?i gibi, Osmanl? Devleti'nin idar? yap?s?n?n temelini kaza, sancak ve ey?letler te?kil ediyordu. Ancak Osmanl? Devleti, bug?n?n Amerika’s? gibi, mutlak bir merkeziyet?ilikten tamam?yla uzak bir anlay??a sahipti ve idaresi alt?na ald??? b?lge ve cemiyetleri, ?e?itli ?zelliklerine g?re farkl? idare tarzlar?na tabi tutuyordu. Yani eyalet ve sancaklar?n ?stanbul'a olan ba?lar?nda ayr? ayr? stat?ler s?z konusuydu. ??te Osmanl? Devleti, ?ald?ran Zaferi’nden sonra Do?u Anadolu'da Diyarbekir merkez kabul edilerek Musul, Bitlis, Mardin ve Harput da dahil olmak ?zere b?t?n Do?u Anadolu'da gayet geni? bir ey?let meydana getirmi?ti. Kanun? S?leyman devrinde yeni bir d?zenleme yap?larak Van'da ayr? bir ey?let daha te?kil olundu.

Do?u Anadolu'daki sancaklar?, idare tarz? a??s?ndan, her iki ey?lette de, ?? ana guruba ay?rmak m?mk?nd?. Bunlar? k?saca ?zetlemekte yarar g?r?yoruz.
Birinci gurup, klasik Osmanl? Sancaklar? ?eklindeydi. Yani Osmanl? Devleti'nin di?er b?lgelerinde tatbik edilen idare usul? burada da cari idi. Sancakbeyleri do?rudan merkezden tayin olunurlard? ve herhangi bir imtiyaza sahip de?illerdi. Bu sancaklar t?mar sistemine dahildi. Diyarbekir ve Van eyaletlerindeki bu t?r sancaklar, umumiyetle a?iret yap?s? kuvvetli olmayan yerlerde te?kil edilmi?tir. Diyarbekir Ey?leti'nde merkez Amid, Harput, Hasankeyf, Ak?akale, Sincar, Zaho, Ergani ve ?emi?kezek sancaklar? ile Van Eyaleti’ndeki Erci? ve Adilcevaz sancaklar?, bu t?r sancaklar?n ba?l?ca ?rneklerini te?kil ederdi.

?kinci gurup, Yurtluk ve Ocakl?k tarz?ndaki sancaklard?r. Fetih esnas?nda baz? beylere hizmet ve itaatleri kar??l???nda, devaml? olarak sancak ve has ?eklinde tevcih edilmi?tir. Bunlara Ekr?d Sancaklar? da denir. Hatta K?rdistan Ey?leti sancaklar? da denmektedir. Bunlar klasik Osmanl? sancaklar?ndan farkl?d?rlar. Zira sancaklar?n idaresi genellikle b?lgeye eskiden beri h?kim ola-gelen n?fuzlu, eski mahall? beyler ve h?nedanlara terk edilmi?tir. Hayat boyu sancakbeyi olan bu idareciler vefat etti?inde, yerlerine o?ullar? veya di?er yak?nlar?ndan biri ge?mektedir. Devlete ih?net ettikleri takdirde de?i?tirilebilmektedirler. Seferde Beylerbeyi’nin hizmetine girmekle m?kelleftirler ve bu memleketlere merkezden kad? tayin edilir. Ar?z?leri t?mar niz?m?na tabidir. ?mtiyazl? sancaklar da diyebilece?imiz bu sancaklardan Diyarbekir Eyaleti’ne ba?l? 13 ve Van Eyaletine ba?l? olarak da 9 adet mevcut idi. ?ermik, Pertek, Kulp, Mihrani, Siirt ve Atak Diyarbekir'e ba?l? bu t?r sancaklardand?rlar. M?k?s ve Bargiri de Van'a ba?l? bu t?r sancaklardand?rlar.

???nc? gurup ise, H?k?met ad? verilen sancaklard?r. Bunlar?n id?resi, fetih esn?s?nda g?sterdikleri hizmetlerden dolay? tamamen yerli beylere terkedilmi?tir. Sancakbeylerinin tayinine merkez? idare asla kar??maz ve ellerine verilen ahidn?meler gere?ince, bunlar azl ve nasb edilemezler. Ar?z?sinde t?mar niz?m? cari de?ildir. Dahilde tamamen m?stakil olan bu b?lgeler, hari?te yani askeri ve siyasi alanda b?lgedeki Osmanl? beylerbeyine tabidirler. Diyarbekir ey?letinde Hazzo, Cizre, E?il, Tercil, Palu ve Gen? sancaklar?; Van Eyaletinde ise, Bitlis, Hizan, Hakkari ve Mahm?di sancaklar? bu mahiyette Osmanl? Sancaklar?d?r. Yani bunlar, ba??ms?z birer devlet tarz?nda de?il, sadece icran?n ba?? olan beyin tayini ile arazinin stat?s?n?n tesbitinde m?stakil yetkilerle donat?lm??lard?r. Zaten toprak itibariyle de, Diyarbekir veya Van Ey?letinin i?ine serpi?tirilmi?lerdir.

K?saca ?zetledi?imiz bu sistem, daha ziyade Do?u Anadolu’da’da uygulana gelmi?tir. Sebebi bu b?lgede daha ?nce m?stakil veya ?ran’a ba?l? beylerin fetih esnas?nda Osmanl? Devleti'ne sadakat g?stermeleri ve en ?nemlisi de, hem itikad? a??dan ve hem de amel? a??dan, Osmanl? Devleti ile aralar?nda herhangi bir fark?n bulunmamas?d?r. Ba?lang??ta hizmet ve sadakat kar??l??? verilen bu sancaklar?n durumu, daha sonra ailelerin tasarrufuna b?rak?lm?? ve Tanz?m?t d?nemine yani 1840'lara kadar bu hal aynen devam etmi?tir.[2]

[-|Asivemavi|-]

oglum kim okicak bunu

[-KinG-]

vallah bunu hayatta okumam:D